Exclusiviteit is de contractuele afspraak waarbij één partij specifieke rechten — markt, klanten, producten — uitsluitend verleent aan een andere partij. In onze praktijk werken wij regelmatig met exclusiviteit in distributie, licentie en samenwerking. Het instrument geeft commerciele kracht, maar legt ook beperkingen op beide partijen. Een te ruime exclusiviteit raakt EU-mededingingsrecht; een te smalle biedt geen commercieel voordeel. Goed gestructureerd is exclusiviteit een sterke groeimotor.
Wat is het juridische probleem?
Exclusiviteitsafspraken raken mededingingsrecht, contractuele verplichtingen en risicoverdeling. Een te ruime exclusiviteit kan strijdig zijn met artikel 101 VWEU. Een te smalle biedt weinig voordeel. Bij onderprestatie van uw exclusieve partner is moeilijk te switchen. Internationaal varieren de juridische kaders, wat exclusiviteit per markt anders maakt.
Wat zegt de wet?
Verordening (EU) 2022/720 (verticale overeenkomsten) staat exclusiviteit binnen de EU toe, mits marktaandelen onder 30 procent blijven (artikel 3) en hardcore beperkingen ontbreken (artikel 4). De Vertical Guidelines 2022 verduidelijken toepassing. Buiten de EU gelden eigen mededingingsregels. Voor agentuur is exclusiviteit vaak nuttig om provisierechten zeker te stellen onder artikel 7:431 BW.
Sinds 2022 reguleert Verordening 2022/720 ook online verkoopbeperkingen. Dual distribution (waarbij leverancier ook direct verkoopt) is toegestaan onder voorwaarden. Onder artikel 5 zijn enkele non-compete en single branding beperkingen toegestaan.
Welke risico's lopen bedrijven?
U riskeert vastzitten aan een niet-presterende partner. Mededingingsboetes onder artikel 101 VWEU kunnen oplopen bij ondoordachte exclusiviteit. Zonder targets is exclusiviteit kostbaar. Bij beëindiging dreigen claims voor gederfde winst. Online verkoop en parallelimport ondermijnen exclusiviteit als deze niet correct contractueel is geregeld. Een onhandige clausule rond hardcore beperkingen leidt tot nietigheid van de hele exclusiviteit.
Praktisch voorbeeld uit onze praktijk
Wij begeleidden een Nederlandse merkfabrikant die exclusiviteit gaf aan een Spaanse distributeur voor het Iberisch schiereiland zonder targets en zonder beëindigingsclausule bij onderprestatie. De distributeur scoorde structureel matig, maar de fabrikant kon niet wisselen zonder schadeclaim. Bij hercontractering bouwden wij in: jaarlijkse targets met objectieve KPI's, jaarlijkse evaluatie, automatisch verval van exclusiviteit bij target-miss van 25 procent, vrijwillige overgangsregeling. Onderprestatie werd geadresseerd zonder claim.
Wat kunt u doen?
Combineer exclusiviteit altijd met meetbare targets en evaluatiemomenten. Beperk de exclusiviteit naar gebied, producten of kanalen waar dat zinvol is. Houd online verkoop expliciet open of regel deze contractueel. Stem af op Verordening 2022/720 en artikel 101 VWEU. Bouw redelijke beëindiging in bij onderprestatie. Zie ook ons artikel over Exclusieve distributieovereenkomsten: de juridische aandachtspunten.